Lateraal denken betekenis: uitleg van een denkstijl
De term lateraal denken duikt in elk gesprek over creativiteit op. Toch weten weinig mensen wat hij precies betekent of waar hij vandaan komt. In dit artikel leg ik de kern van de term uit, beschrijf ik het verschil met andere denkstijlen, en laat ik zien hoe je hem in de praktijk herkent.
Wat is de letterlijke betekenis van lateraal denken?
Lateraal komt van het Latijnse latus, dat zijde betekent. Lateraal denken is dus zijdelings denken: niet recht vooruit volgens de bekende route, maar opzij stappen om een probleem vanuit een andere hoek te benaderen. Het is een tegenhanger van wat de Britse psycholoog Edward de Bono verticaal denken noemde, het soort denken dat stap voor stap een logische conclusie afleidt.
De Bono introduceerde de term in zijn boek The Use of Lateral Thinking uit 1967. Hij argumenteerde dat het reguliere onderwijs vrijwel uitsluitend verticaal denken traint en dat we daardoor minder vaardig worden in het vinden van alternatieve oplossingen. Lateraal denken was zijn poging om een trainbaar tegengewicht te bieden.
Hoe verschilt lateraal denken van logisch denken?
Logisch denken werkt met regels. Je hebt een gegeven, je past een regel toe, je krijgt een conclusie. Bij wiskunde is dat overzichtelijk: twee plus twee is vier. Bij complexere problemen ook: als A waar is en B volgt uit A, dan is B waar. Logisch denken levert zekerheid binnen een gesloten systeem.
Lateraal denken werkt anders. Het stapt expliciet uit het bestaande systeem en zoekt een nieuw kader. Bij een probleem dat onoplosbaar lijkt vraag je: wat als de regels anders waren? Wat als ik het probleem omkeer? Wat als ik de hoofdpersoon een ander is dan ik aannam? Lateraal denken levert geen zekerheid, maar nieuwe mogelijkheden. Een logisch denker beoordeelt die mogelijkheden vervolgens. De twee stijlen vullen elkaar aan.
Wat is een herkenbaar voorbeeld van lateraal denken?
Een groep ingenieurs zoekt naar een manier om vrachtwagens uit een tunnel te krijgen die enkele centimeters te laag bleek. Verticaal denken: de tunnel hoger maken, een andere route, kleinere vrachtwagens. Lateraal denken: laat lucht uit de banden lopen. Drie minuten werk, en de vrachtwagen past.
Het mooie aan dit voorbeeld is hoe de oplossing direct vanzelfsprekend voelt zodra hij is geformuleerd. Voor de oplossing leek de tunnel het probleem. Lateraal denken verschoof het probleem naar de truck, waar een kleine aanpassing volstond. Voor meer voorbeelden van dit denken zie brainteasers voor volwassenen.
Welke kenmerken horen bij een goede lateraal denker?
Drie eigenschappen vallen op. Ten eerste het vermogen om eigen aannames te checken. Een goed lateraal denker vraagt zichzelf bewust af welke veronderstellingen onuitgesproken in zijn redenering zitten. Ten tweede de bereidheid om absurde ideeen serieus te nemen, in elk geval lang genoeg om hun kern te onderzoeken. Ten derde geduld: niet meteen oordelen over een idee, maar het laten staan en kijken wat eruit groeit.
Geen van deze eigenschappen is een gave. Ze zijn alle drie te trainen via gerichte oefening. Wie meer wil weten over die training zie lateraal denken oefeningen.
Waar zien we lateraal denken in het dagelijks leven?
Bij elk klein huishoudelijk probleem dat een onverwachte oplossing krijgt. Bij elke uitvinding die niet in een academisch lab maar in een keuken bedacht is. Bij elk merk dat een bekende categorie opnieuw uitvindt. Vaak realiseren we ons achteraf pas dat lateraal denken aan het werk was, omdat de oplossing zo logisch voelt.
Maar lateraal denken zien we ook in puzzels. Een goede laterale puzzel hangt op een aanname die de meeste mensen onbewust maken. Wie de aanname doorziet, ziet de oplossing meteen. Wie deze puzzeltechnieken in de praktijk wil ervaren, kan een escape room overwegen, waar het loslaten van aannames vaak het verschil tussen vastlopen en doorgaan maakt.
Welke kritiek krijgt lateraal denken?
Critici zeggen dat lateraal denken onvoldoende rigoureus is. Niet elk omweg-idee is een goed idee. Sommige zijn gewoon slecht. Wie alleen lateraal denkt, mist de kwaliteitscontrole van logisch denken. Dat klopt. Daarom werkt lateraal denken het beste in combinatie met verticaal denken, niet als vervanging.
Een tweede kritiek: De Bono’s methodologie is meer een verzameling oefeningen dan een wetenschappelijke theorie. Dat is ook waar. Lateraal denken is geen gevalideerde theorie van cognitie, maar een didactisch concept om gewoonten te veranderen. Voor dat doel werkt het, en dat is in de praktijk wat telt.
Veelgestelde vragen
Wie heeft de term lateraal denken bedacht? Edward de Bono, een Britse psycholoog. Hij introduceerde de term in zijn boek The Use of Lateral Thinking uit 1967. De Bono publiceerde later vele werken over creatief denken.
Is lateraal denken hetzelfde als creatief denken? Niet helemaal. Creatief denken is een breder begrip dat onder meer fantasie, associatie en synthese omvat. Lateraal denken is een specifieke methode binnen creatief denken, gericht op het loslaten van aannames.
Kun je lateraal denken aanleren? Ja. Met gerichte oefeningen (zoals random word, omkeertechniek en zes hoeden) bouw je het vermogen op om sneller alternatieven te overwegen. Drie korte sessies per week is vaak voldoende.
Conclusie
Lateraal denken is geen mystieke vaardigheid van uitvinders, maar een trainbare denkstijl die iedereen kan ontwikkelen. De kern is simpel: stap zijdelings, check je aannames, overweeg alternatieven voordat je oordeelt. Wie dit naast logisch denken inzet, krijgt een veelzijdiger probleemoplossend vermogen. Pak deze week eens een probleem en vraag jezelf bewust af: welke aanname doe ik die ik niet hoef te doen? Daar begint lateraal denken.
